Klimatyň üýtgemegi
Klimatyň üýtgemegi baradaky hakykatlar örän elhençdir. Bu hakykatlar häzir hemmelere öz täsirini ýetirýär, olaryň geljekki nesillere ýetirjek täsiri bolsa has hem köp bolar.
Olaryň geljekdäki güýçli täsiriniň nähili boljakdygy barada şübheleriň bolmagy mümkin, emma bütin dünýäde ýylylygyň ýokarlanýandygy we onuň esasynda ynsanyň täsiri arkaly şitilhana gazlarynyň artmagynyň ýatýandygy baradaky ylmy ylalaşyk agdyklyk edýär. Dogrudan hem, ýaňy-ýakynda beýan edilen ylmy subutnama tebigatyň üýtgemegi bilen baglanyşykly güýçli urgularyň biziň ilkibaşda pikir edişimizden hem güýçliräk we çaltrak bolmagynyň mümkindigi barada pikir döredýär.
Bellige alynan iň ýyly ýyllaryň hemmesi hem 1994-nji ýyldan bäri ýüze çykdy. Soňky 150 ýylyň dowamynda deňiz derejesi iki esse ýokary galdy. Arktikadaky baky doňaklyk erän ýagdaýynda ummasyz köp möçberde batgalyk gazy (metan) howa goýberilip bilner. Amazoniýanyň tropiki tokaýlarynyň azalmagy şol ýerleri şitilhana gazlaryny özune çekip alyjy sebitden olary howa goýberiji sebite öwrüp biler. Aýratyn hem gurak pasylda ereýän garlardan we buzdan suw alynýan wagty uly suw ýetmezçilikleriniň bolmagy ähtimaldyr. Türkmenistan ýaly kontinental sebitleriň howanyň gyzgynlygynyň ortaça derejeden ýokary galmagyndan ejir çekmekleri mümkin. Hindi mussonlary (durnukly şemal/ýagyş) ýa-da golfstrim (ýyly okean akymy) ýaly äpet klimat ulgamlaryna täsir edilip bilner.
Köp alymlar ýylylygyň artmagynda, aýratyn hem ХХ-asyryň ortasyndan bäri bütin dünýäde ortaça temperaturanyň ýokary galmagynda ynsan hereketleriniň uly faktor bolup durýandygy bilen ylalaşýarlar. Bu dünýäniň klimat boýuça işleýän ýüzlerçe öňde baryjy alymlarynyň halkara guramasy bolan Klimatyň Üýtgemegi Boýunça Hökümetara Toparyň (KÜBHT-IPCC) gelen netijesidir. KÜBHT bütindünýä ortaça temperaturalar şu asyryň dowamynda 1.4 °С -dan 5.8 °С -gradusa çenli ýokary galmagyny dowam eder.
Ortaça temperatura ýokary galdygyça bu bütin dünýäde barha we barha köp üýtgeşikliklere alyp barar. Dünýä näçe ýyladygyça klimatda şonça-da köp güýçli we weýran ediji beýleki üýtgeşiklikeriň bolmagy ähtimaldyr.
Emma klimatyň üýtgemeginiň nämedigini we onuň dünýädäki hemme adamlar üçin näme sepäpli möhümdigini köçeden ýöräp barýan köp adamlar bilmeýär. Beýik Britaniýanyň ilçihanasynyň klimatyň üýtgemegi boýunça gaýragoýulmasyz meseleler barada halkyň habarlylygyny ýokarlandyrmak maksady bilen tanyşdyryş ýygnaklaryny, hünärmenler bilen duşuşyklary, şonuň ýaly-da, ýerli mekdeplerde synaglar we ýaryşlar geçirmek ýaly çäreleri yzygiderli geçirmeginiň sebäbi hem hut şonuň üçindir.
Klimatyň üýtgemegi barada habarly bolmaklyk meselesinde soňky ýyllarda geçirilen iň möhüm waka 2006-njy ýylda Aşgabadyň merkezi bazarynda geçirilen meýdan sergisi boldy. Bu sergi ötegçilere işe ýa-da bazara barýarka bütin dünýäde ýylylygyň artmagynyň sebäpleri we täsirleri baradaky faktlar, hakyky maglumatlar bilen tanyşmaga mümkinçilik berdi. Bu sergi dünýäni üýtgedip gurmak maksady bilen senagat rewolýusiýasy ilkinji gezek XVIII asyrda başlanandan bäri klimatyň üýtgän ugruny görkezýän aýdyň susbutnama boldy.
Ýaňy- ýakynda 2008-nji ýylyň Aprelinde Türkmenistandaky Britan Ilçisi ABŞ-yň Aşgabatdaky Ilçihanasy tarapyndan guralan , daşky gurşaw meselelerine bagyşlanan konferensiýada maksatnamalaýyn söz sözledi. Klimatyň üytgemegi meselesiniň hötdesinden gelmek üçin ähli ýurtlaryň degişli çäreleri görmeginiň zerurdygy onuň sözlän sözuniň baş temasy boldy.
Britan Ilçisi 2008-nji ýylyň Maýynda Lebap welaýatynyň Turkmenabat şäherinde klimatyň üýtgemegi diýen tema boýunça sergi gurady. Britan ilçisiniň Türkmen Döwlet Mugallymçylyk Institutynyň talyplarynyň we professor-mugallymlarynyň öňünde leksiýa bilen çykyş etmegi, şeýle-de serginiň guralmagy we sowal-jogap bäsleşiginiň geçirilmegi bu geçirilen çäräniň häsiýetli aýratynlygy boldy.
Ilçihananyň dürli ýerlerde geçirýän sergi çäreleri, şonuň ýaly-da, beýleki köp çäreler ähli adamlaryň we ýurtlaryň klimatyň üýtgemegi bilen baglanyşykly ähliumumy meseläniň hötdesinden gelmek üçin işjeň ýagdaýa geçmeginiň zerurlygyny nygtamak bilen, bu meseläni ilkinji nobatda goýmagyny geljekde-de dowam eder.